Artsakhpress

Վերլուծական

Ադրբեջանա-ղարաբաղյան Ապրիլյան պատերազմի քաղաքական զսպման գործիքակազմը

1994թ. հրադադարի հաստատումից հետո աննախադեպ մակարդակով 2016 թ. ապրիլի 1-ի լույս 2-ի գիշերը սկսված և ապրիլի 5-ի օրվա երկրորդ կեսին հանդարտված ԼՂՀ դեմ սանձազերծված ռազմական գործողությունները Ադրբեջանի կողմից խնդիրը վերաթարմացնելու, 1994 թ. հաստատված status quo-ն իր օգտին փոխելու ձախողված փորձ էր:

Ադրբեջանա-ղարաբաղյան Ապրիլյան պատերազմի քաղաքական զսպման գործիքակազմը

Ադրբեջանա-ղարաբաղյան Ապրիլյան պատերազմի քաղաքական զսպման գործիքակազմը
ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ, ապրիլի 2, ԱՐՑԱԽՊՐԵՍ: Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության սրման հերթական մակարդակը դարձյալ ցուցադրեց հարցի հիմնախնդրայնությունը, տարածաշրջանային զարգացումների նկատմամբ ինչպես աշխարհաքաղաքական, այնպես էլ տարածաշրջանային խաղացողների հակակշռման ձգտումներն ու քայլերը:
Ապրիլյան ռազմական գործողություններին զուգընթաց ծավալվել էր միջազգային հանրության արձագանք, մասնավորապես՝ կողմերին ուղղված կոչերում շեշտվել են` միջազգային իրավունքով սահմանված պետությունների միջև հարաբերությունները կարգավորող սկզբունքները` ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառման սկզբունքին հավատարիմ մնալը, վեճերի խաղաղ կարգավորումը, պետությունների տարածքային ամբողջականության հարգումը : ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության կողմից ընդունված հիմնախնդրի կարգավորման ձևաչափում վերը նշված սկզբունքներին համահավասար ընդունվում է ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման սկզբունքը:
Հատկանշական է, որ եթե առաջին երկու սկզբունքները գրեթե համաչափ նշանակություն և կիրառություն ունեցան, ապա միջազգային իրավունքի տարածքային ամբողջականության սկզբունքը կիրառվեց առավել զգուշավորությամբ, որովհետև հակամարտությունների կարգավորման գործում այն համեմատական-հարաբերական արտահայտման հնարավորություններ ունի: Ապրիլյան պատերազմին հաջորդած քաղաքական գործընթացներում միջազգային իրավունքի վերոնշյալ սկզբունքները հակամարտող կողմերի նկատմամբ տարբեր կիրառություն են ունեցել այն գործադրած պետությունների կողմից:
Միջազգային իրավունքի ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառման և հակամարտությունների խաղաղ կարգավորման սկզբունքների բաղադրիչները ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների շեշտադրումներում և  գործելակերպում ապրիլյան և հետապրիլյան քաղաքական գործընթացներում.
Ապրիլյան և հետապրիլյան քաղաքական-դիվանագիտական գործընթացներում ՌԴ պաշտոնական հայտարարություններում պաշտպանել էր ընդունված ձևաչափը շեշտադրելով միջազգային իրավունքի ուժի և ուժի սպառնալիքի չկիրառման ինչպես նաև հակամարտությունների խաղաղ կարգավորման հիմնարար սկզբունքները: Հատկանշական է, որ 2016 թ. ապրիլի 5-ին Ռուսաստանի միջնորդությամբ էր Մոսկվայում ձեռք բերվել բանավոր պայմանավորվածություն` դադարեցնելու ռազմական գործողությունները եւ վերականգնելու հրադադարը՝ համաձայն 1994 թ. հրադադարի հաստատման մասին Եռակողմ համաձայնագրի: 2016 թվականի հունիսի 20-ին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության շրջանակներում ռուսական նախաձեռնության արդյունք էր Սանկտ Պետերբուրգում Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի նախագահների եռակողմ հանդիպումը:
Հակամարտության կարգավորման գործընթացում ՌԴ հանդես էր եկել թե՛ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության ձևաչափում և թե՛ առանձին դերակատարությամբ: Հատկանշական է, որ փոխգործակցության ետնախորքում Ռուսաստանն առաջ է մղում գերտերության հակակշռման մեխանիզմները: Ուստի ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության սրման նոր փուլը հերթական հարթակն էր ռուսական կողմի համար հակակշռման մեխանիզմներ կիրառելու մյուս համանախագահների՝ հատկապես ԱՄՆ համանախագահության նկատմամբ:
2016 թ. ԱՄՆ ներգրավվածությանը սիրիական ճգնաժամում և կենտրոնացումը նախապատրաստվող նախագահական ընտրություններին ծանրակշիռ նախապայմաններ էին համանախագահ երկրի համար բավարարվելու համանախագահության ներսում իր ստանձնած միջնորդական առաքելության գործառույթներով: ԱՄՆ կողմից արձագանքները, ուղղակի տեքստով արտահայտում էին կողմերին ուղղված կոչ հետևյալ շեշտադրումներով՝ զսպվածություն ցուցաբերում, հետագա սրացումից խուսափում և հավատարմություն հրադադարի ռեժիմի պահպանմանը, վերադարձ բանակցային սեղանի շուրջ , հակամարտության ռազմական լուծման բացառում: Այս տրամաբանությամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության շրջանակներում ԱՄՆ կողմից նախաձեռնվել էր 2016 թ. մայիսի 16-ի Վիեննայի հանդիպումը ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի մասնակցությամբ:
Հակամարտության կարգավորման այս փուլում ԱՄՆ դիրքորոշումը փաստորեն տարածվել էր նաև ՆԱՏՕ-ի դիրքորոշման վրա, ինչն արտահայտվել էր խաղաղ կարգավորման սկզբունքի շեշտադրմամբ: Հատկանշական է, որ մինչապրիլյան շրջանում ՆԱՏՕ-ի դիրքորոշումը հիմնախնդրի նկատմամբ տարածքային ամբողջականության սկզբունքի կիրառումից այն կողմ չէր անցնում:
2016 թ. ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության լարվածության առաջին իսկ օրը Ֆրանսիան հանդես էր եկել խաղաղության կոչերով: Ֆրանսիայի նախագահ Ֆրասուա Օլանդը նշել էր, որ չկա այլընտրանք հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը և վերահաստատել էր հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը իր հավատարմությունը: Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում ֆրանսիական կողմի դերակատարությունը և հիմնախնդրին տեղեկացվածության մակարդակը խիստ կարևորվում էր որպես համանախագահ երկիր: Ապրիլյան և հետապրիլյան քաղաքական զարգացումներում ֆրանսիական կողմի դիրքորոշման հիմնական շեշտադրումներն արված էր ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառման և հակամարտությունների խաղաղ կարգավորման սկզբունքներին:
Տարածքային ամբողջականության սկզբունքի շեշտումը ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության կողմերին ուղղված հայտարարություններում.
Հակամարտության սրման նոր փուլում Թուրքիայի դիրքորոշումն առանձնացավ ակտիվությամբ և միջնորդության անուղղակի կոչերով՝ պայմանավորված 2015-2016 թթ. ռուս-թուրքական լարված միջազգային հարաբերություններով, ենթատեքստում ենթադրելով ինչպես Ադրբեջանին սատարելու, այնպես էլ Ռուսաստանին հակակշիռ գործողություններ: Հակամարտության սրումը թուրքական կողմը դիտեց մի կողմից որպես տարածաշրջանային դերակատարության վերաթարմացման միջոց, մյուս կողմից սիրիական ճգնաժամում իր բացասական կերպարը վերացնելու նպատակ:
Թուրքական կողմի դիրքորոշումն առանձնացավ Ադրբեջանին սատարելու շեշտադրումներով, որն արտահայտվեց մի շարք հայտարարություններով և մեղադրանքներով ուղղված ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահությանը: Հատկանշական է, որ թե՛ Ապրիլյան պատերազմում և թե՛ դրան նախորդած և հաջորդած գործընթացներում Թուրքիայի դիրքորոշումը հաստատուն չէր՝ պայմանավորված նրա արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններով:
Ապրիլյան պատերազմի առաջին արձագանքների շարքում էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ երկիր Բելառուսի Հանրապետության արձագանքը, որը հանդես էր եկել հակամարտության խաղաղ կարգավորման օգտին` համընդհանուր ճանաչում ունեցող սկզբունքներին և միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան, առաջնահերթելով՝ պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և սահմանների անխախտելիության, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի և ԵԱՀԿ համապատասխան որոշումները: Բելառուսի Հանրապետության դիրքորոշումը բացատրելի է Ադրբեջանի հետ քաղաքական-տնտեսական ամուր կապերով:
Ադրբեջանին սատարող կոչերում պետք է ընդգծել նաև ուկրաինական արձագանքը՝ Ադրբեջանի Հանրապետության ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության սկզբունքները՝ Ադրբեջանի միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների շրջանակներում: Արձագանքը տվյալ դեպքում պայմանավորված էր նաև ռուս-ուկրաինական լարված հարաբերություններով և ուկրաինական կողմի՝ ռուսական կողմին ուղղված տարածքային ամբողջականության խախտման ուղերձ-մեղադրականով:
Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության խախտման փաստը շեշտվել էր նաև Պակիստանի դիրքորոշման մեջ:
Հակամարտող կողմերի գործելակերպը հակամարտության զսպման վերոնշյալ մեխանիզմների նկատմամբ.
  • Ադրբեջանի միանգամայն ակնհայտ նախահարձակության դեպքում առկա էր ադրբեջանական կողմի որպես հակամարտող պետության ուժի կիրառման պատասխանատվությունից հրաժարվելու փորձ ՝ Ադրբեջանը սանձազերծելով պատերազմ խախտել էր 1994 թ. հրադադարի մասին Եռակողմ համաձայնագիրը, իսկ 2016 թ. ապրիլի 11-ին ԵԱՀԿ-ում իր Մշտական ներկայացուցչությանն ուղղված դիմումով հայկական կողմի վրա էր բարդվել ռազմական գործողություններ սկսելու պատասխանատվությունը՝ միաժամանակ նաև շեշտադրվել, որ դրանով իր ուժը կորցնում է 1994 թ. հրադադարի մասին Համաձայնագիրը, հետևաբար կողմերի՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի համար հիմք պետք է ընդունվի 2016 թ. ապրիլի 5-ին ընդունված երկկողմ բանավոր համաձայնությունը:
  • Հետապրիլյան քաղաքական իրողություններում ադրբեջանական կողմի դիրքորոշման հիմնաքարը Վիեննայի պայմանավորվածություններից հետ կանգնելն էր և այդ առիթով ծավալած դիվանագիտական խուսանավման քաղաքականությունը: Վիեննայի հանդիպումը վերջ էր դրել ապրիլյան պատերազմից հետո 1994 թ. հրադադարի հաստատման Եռակողմ համաձայնագրերից հեռանալու և պատերազմից հետո ձեռք բերված բանավոր պայմանավորվածությունը հիմք ընդունելու ադրբեջանական կողմի քայլերին:
  • 2016-2017 թթ. ընթացքում ԵԱՀԿ-ին, ՄԱԿ-ին ուղղված ադրբեջանական դիմումների էությունն արտահայտում էր հակամարտ կողմի կարծրացած սկզբունքները: Մասնավորապես՝ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցչի գրասենյակի ընդլայնման և հրադադարի ռեժիմի խախտումներն արձանագրող մեխանիզմների վերջնականացման հարցում Ադրբեջանը առաջ էր քաշել հայկական ուժերի դուրս բերման հարցը որպես նախապայման: Ադրբեջանը հետ էր կանգնել զորքերի շփման գծում ԵԱՀԿ դիտորդների տեղակայման պայմանից՝ պատճառաբանելով, որ նախքան հայկական զինված ուժերի դուրսբերումը դա կարող է նպաստել ստատուս-քվոյի ամրապնդմանը և հակամարտության ձգձգմանը: Փաստորեն, Ադրբեջանն իր նախապայմանները չկատարելու պատճառները արհեստականորեն պայմանավորել էր հայկական կողմի գործելակերպով:
  • Ադրբեջանի այս քայլերն կանխվեցին հայկական կողմի ջանքերի շնորհիվ, որոնց արդյունքում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները, ՄԱԿ-ում և ԵԱՀԿ-ում շրջանառեցին համապատասխան հայտարարագրեր, որոնցում շեշտվում էր, 1994-1995 թթ. հրադադարի Եռակողմ համաձայնագրերի անժամկետայնությունը և պարտադրանքն ուղղված կողմերին՝ խստորեն հարգելու դրանք:
  • Հայկական կողմը գնահատելով ստեղծված իրավիճակում ադրբեջանական ուղերձների վտանգի մակարդակը հակաքայլեր էր ձեռնարկել: ՀՀ արտգործնախարարության հայտարարության մեջ խստորեն դատապարտվում էր 1994թ. մայիսին Ադրբեջանի, Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև զինադադարի մասին անժամկետ Եռակողմ համաձայնագիրը կասկածի տակ դնելու Ադրբեջանի ապարդյուն փորձերը, ինչը վտանգավոր քայլ էր և սպառնում է առավել ապակայունացնել իրավիճակը տարածաշրջանում։ ԱԳՆ կողմից շեշտվել էր, որ ապրիլի սկզբին Ադրբեջանի կողմից ագրեսիվ ռազմական գործողությունների սանձազերծումը ոչ թե հանգեցնում է զինադադարի համաձայնագրի գործողության դադարեցմանը, այլ բերում է համաձայնագիրը խախտող կողմի պատասխանատվությանը:
  • Ադրբեջանի կողմից հրահրված ռազմական գործողությունները, խստորեն դատապարտվել էին նաև ԼՂՀ ԱԳՆ կողմից, իսկ 2016 թ. ապրիլի 11-ին ԼՂՀ և ՀՀ 520 հասարակական կազմակերպություններ համատեղ հայտարարությամբ դիմել են Եվրոպական խորհրդարան:
  • Հատկանշական է, որ հայկական կողմի գործելակերպը որևէ կերպ չէր հակասում ինչպես նախկինում, այնպես էլ հակամարտության սրման նոր փուլին հետևած քաղաքական-դիվանագիտական գործիքակազմին: Հայկական կողմի այս գործելակերպն ապացուցում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների կողմից ընդունված ձևաչափերին հավատարմության փաստը:
  • Վիեննայի և Սանկտ Պետերբուրգի գործընթացները հակամարտության խաղաղ կարգավորման նախապայմանը տեղափոխեցին քաղաքական-տեխնիկական դաշտ, ինչն ադրբեջանական կողմի հետագայում ձեռնարկած հակաքայլերի արդյունքում խոսույթի մակարդակից կիրառական մակարդակ չտեղափոխվեց և ծառայեց որպես հակամարտող կողմերի բանակցելու եզր և բևեռացումը մեղմելու հնարավորություն:
Ամփոփիչ նկատառումներ.
  • 1994 թվականի հրադադարի հաստատումից հետո Ապրիլյան պատերազմը աննախադեպ լարվածության դրսևորում էր, հետևաբար՝ առաջնային տեղը տրվեց խաղաղաշինական մեխանիզմներին: Ուժի և ուժի սպառնալիքի չկիրառման սկզբունքը Ապրիլյան պատերազմի և հետապրիլյան քաղաքական զարգացումների համատեքստում դիտվել է որպես հրատապ խնդիր հակամարտության լարվածության հետագա մակարդակը կանխելու կամ նվազեցնելու առումով:
  • Ինչ վերաբերում է տարածքային ամբողջականության սկզբունքին, ապա այս դիրքորոշումը բարձրաձայնեցին Ադրբեջանին սատարող պետությունները, ինչը ևս պատահական չէր, քանի որ միջազգային իրավունքի այս սկզբունքը, որը համահավասար հարթակում է մյուս հիմնարար սկզբունքներին, ադրբեջանական կողմը յուրացրել է՝ տարածքային ամբողջականության խախտումն ուղիղ համեմատականով նույնացնելով այսպես կոչված՝ «1991-1994 թթ. ՀՀ կողմից օկուպացված Ադրբեջանի տարածքային կորուստների հետ»: Ադրբեջանը տարածքային ամբողջականության խախտման դեպք ունի հենց Արցախի Հանրապետության և ՀՀ նկատմամբ՝ կապված տարածքային բռնազավթումների փաստի հետ: Տարածքային ամբողջականության հարցում վիճելի հարցերը պատճառ են, որ այն առավել զգուշավոր կիրառություն գտներ, չնայած այն հանգամանքին, որ կարգավորման ընդունված սկզբունքային համակարգում միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքները հավասար են և չեն դիտարկվում մեկը մյուսի նկատմամբ գերակայության ձևաչափում:
  • Ապրիլյան և հետապրիլյան քաղաքական գործընթացները հրատապության հերթական մակարդակն են հաղորդել կարգավորման գործընթացում առկա իրավիճակին և յուրօրինակ հրամայական են  ապահովելու Արցախի Հանրապետության վերադարձը բանակցային սեղան:
  • 2016 թ. ապրիլյան և հետապրիլյան իրողություններում աննախադեպ կերպով սկսել էր քննարկվել Արցախի Հանրապետության միջազգային ճանաչման հարցը, ինչն ադրբեջանական կողմի դիվանագիտական լուրջ կորուստը պետք է համարել: ՀՀ կողմից Արցախի Հանրապետության ճանաչման հարցի քննարկումը Ապրիլյան պատերազմի օրերին բավարար ուղերձ էր միջազգային հանրությանը, որ Հայաստանի Հանրապետությունը Արցախի Հանրապետության բնակչության անվտանգության, ինչպես նաև նրա ինքնորոշման իրավունքի իրացման երաշխավորն է:
Պատմական գիտություների թեկնածու, դոցենտ, Արցախի պետական համալսարանի պատմության ամբիոնի դասախոս  Նելլի Բաղդասարյան
Մեսրոպ Մաշտոց Համալսարանի Կովկասագիտության կենտրոնի Հարավային Կովկասի և Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանի գիտաճյուղի ղեկավար
Հոդվածը զեկուցվել է միջազգային գիտաժողովում, մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ հետևյալ հղումով՝ https://artsakhlib.am/wp-content/uploads/2018/05/Baghdasaryan-Nelly-Aprilyan-paterazm.pdf

     

Քաղաքական

Տնտեսական

Հասարակական

Ռազմական

Ամենադիտված

ամիս

շաբաթ

օր

Ջաբրայիլի հոսպիտալի բժիշկները բարդ վիրահատությամբ փրկել են 18-ամյա զինծառայողի կյանքը

Սահմանված անվանակարգերում հայտնի են բերքի տոնի հաղթողները

Ռուսատանը, որպես պետություն թույլ չի տա, որ Լեռնային Ղարաբաղի հարցն անարդար լուծում ստանա. Կոնստանտին Զատուլին

Արցախը երբևիցե ՀՀ մարզ չի լինելու. Վիտալի Բալասանյան

Վերջին օրերի իրադարձությունները կարծես թե փաստում են, որ մոտենում ենք ատելության սահմանագծին. Արշավիր Ղարամյան

ԿՀՎ-ի (CIA) գաղտնազերծված հույժ գաղտնի զեկույցը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության վերաբերյալ

Ադրբեջանում ցածրակարգ ֆլեշմոբի կազմակերպիչները Արցախի սահմաններին մոտենալու հնարավորություն չունեն․ Դավիթ Բաբայան

Եթե Թուրքիային չկանգնեցնենք, կկրկնվի 1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունը. Օսման Բայդեմիր

Սիրիայում Թուրքիայի հարձակման հետևանքով ավելի քան 130 000 մարդ փախստական է դարձել. ՄԱԿ

Search